Eğitim
Token Ekonomi İle İstenmeyen Davranışları Değiştirebilirsiniz
  04 Nisan 2018 Çarşamba , 11:47
Token Ekonomi İle İstenmeyen Davranışları Değiştirebilirsiniz
Çocuğunuzun çok fazla televizyon izlemesinden mi şikayetçisiniz? Öğrencilerinize ödevlerini yaptırmakta zorlanıyor musunuz? Çalışanlarınızın işe geç gelme davranışlarını mı değiştirmek istiyorsunuz? Aradığınız çözüm token ekonomi tekniğinde saklı olabilir.

İngilizce kökenli olan token kelimesi Türkçe’de simge, belirteç ve işaret gibi anlamlara gelmektedir. Kavramda geçen ekonomi kelimesi ise istenen davranışların yapılması durumunda verilen simgelerin toplanmasından ve daha sonra bu simgelerin gerçek ödüllerle değiştirilmesinden kaynaklıdır. Bu tekniğin kullanımındaki en önemli nokta hedeflenen davranışın sistematik bir biçimde teşvik edilmesidir.

Konunun daha iyi anlaşılabilmesi için bir örnekle devam edelim. Ekim 2016’da biri 9 diğeri 10 yaşında olan iki erkek kardeşe haftada ikişer saat özel matematik dersi veriyordum. 9 yaşında olan öğrenciyle verdiğim ödevlerin yapılması konusunda hiçbir sorun yaşamasam da 10 yaşında olana zar zor ödevleri yaptırabiliyordum hatta doğrusunu söylemek gerekirse çoğu zaman yaptıramıyordum. Ben de bu sorunu çözebilmek için psikoloji eğitimim boyunca öğrendiğim bazı teknikleri denemeye karar verdim.

İlk olarak psikoloji literatüründe olumsuz pekiştirme [negative reinforcement] olarak bilinen istenmeyen uyarıcının çıkarılması tekniğini denedim: çözümü görece daha zor olan klasik soruları kaldırdım ve onun yerine test sorularından oluşan ödevleri vermeye devam ettim. Ödev yapmama davranışında kısa süreli bir değişim olduysa da uzun vadede istenilen sonuca ulaşamadık.

İkinci olarak aileyle beraber oturup konuştuk ve bu sefer olumlu pekiştirme [positive reinforcement] tekniğini denemeye karar verdik: eğer çocuk ödevlerini yapar ve sene sonunda iyi bir not alırsa yaz tatilinde onun istediği yere gideceklerdi. Ben de bu süre zarfı boyunca ödevini her yaptığında sosyal bir pekiştirici olan övgüyü kullanmaya devam edecektim. Malesef öğrenciyi motive etmek için bu teknikler de işe yaramadı.

Sosyal pekiştirici ve olumsuz pekiştiricinin işe yaramadığı, yaz tatili ödülü gibi olumlu bir pekiştiricinin de elde etme süresinin çok uzun olduğu durumlarda geriye genellikle sistematik, elle tutulur ve hemen uygulanabilir bir çözüm bulmak gerekirdi. Bu noktada token ekonomi tam da aranan kan niteliğinde imdadımıza yetişti.

Bunun üzerine ben de öğrencinin ödevini her yaptığında mavi bir gülen yüz kazanabileceği token ekonomi sistemini hazırladım. Bu sisteme göre öğrenci sadece belli bir miktar simge topladığında nihai ödül olan yaz tatiline ulaşabilecekti. Örneğin simgelerin haftada bir verildiğini düşünecek olursak 40 simge topladığında yazın tatile gidebilecekti. Fakat burda token ekonominin uygulanmasında unutulmaması gereken çok önemli bir nokta vardı: öğrencinin gerekli sayıda simgeyi toplamayı başaramayacağı durumlarda vazgeçmemesini sağlayacak yedek planlar gerekliydi. Bizim örneğimizde ise yedek planlar şu şekildeydi:

  • 35-31 simge toplarsa uzun zamandır istediği bisiklet alınacak,
  • 30-25 simge toplarsa tuttuğu takımın forması alınacak,
  • 25 simgeden daha az topladığı durumda ise yaz boyunca hiçbir ödüllendirme olmayacaktı.

Uzun süren uğraşlar sonucunda token ekonomi sayesinde hedeflenen davranışa ulaşabilmiştik. Öğrenci 34 simge toplayarak bisiklet ödülünü kazanmıştı. Bu da demek oluyordu ki toplam hedef olan 40 simge ile karşılaştırıldığında sadece 6 ödevi yapmamıştı ki daha önce hiç yapmadığını düşünürsek davranışın değiştirilmesinde önemli bir yol katettiğimiz söylenebilirdi.

Fakat şunu da unutmamak gerek token ekonomi her zaman, her yerde ve her kişide aynı sonucu vermez. Sağladığı bazı avantajların yanı sıra eksik kaldığı yerler ve hatta bazı dezavantajları da vardır. Burda önemli olan değiştirilmek istenen davranışın tespitinin iyi yapılması ve tek bir tekniğe körü körüne bağlı kalınmamasıdır. Unutulmamalıdır ki insan davranışı oldukça karmaşık bir yapıya sahiptir ve her zaman bir bilene danışmak ya da profesyonel bir yardım almak en sağlıklı çözümdür.

AYSUN ŞEN

Yorumlar
Kod: GD5JD